Veenhuizen ontdekken

Van armenkolonie tot werelderfgoed

Veenhuizen ligt ten zuiden van Drentse Vennen, op ongeveer 15 minuten rijden. Het dorp ziet er anders uit dan andere Drentse dorpen: lange rechte lanen, grote bakstenen gebouwen en huizen met spreuken als "Orde en Tucht" en "Werk en Bid" op de gevel. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis.

In 1818 begon de Maatschappij van Weldadigheid, onder leiding van Johannes van den Bosch, met landbouwkoloniën om armoede te bestrijden. In 1823 bouwde zij in Veenhuizen drie grote gestichten, elk voor zo'n 1.000 tot 1.200 bedelaars, arme gezinnen, vondelingen en wezen. Veenhuizen werd de grootste onvrije kolonie: de bewoners leefden en werkten er onder bewaking. In 1859 nam de staat het dorp over en vanaf 1875 viel het onder Justitie. Zo groeide Veenhuizen uit tot een gevangenisdorp waar alleen kon wonen wie er ook werkte. Pas in de jaren tachtig ging het dorp open voor iedereen.

Sinds juli 2021 staan de Koloniën van Weldadigheid op de werelderfgoedlijst van UNESCO, samen met Frederiksoord, Wilhelminaoord en Wortel in Vlaanderen. Op deze pagina lees je wat je in Veenhuizen kunt doen: het Gevangenismuseum, eten en drinken in de historische gebouwen, wandelen door het dorp en fietsen vanaf het park.

Het Nationaal Gevangenismuseum

Het Nationaal Gevangenismuseum zit in het enige onvrije gesticht van de Koloniën van Weldadigheid dat nog bestaat, een gebouw uit 1823. Het museum vertelt het verhaal van 400 jaar straffen in Nederland en laat zien hoe Veenhuizen veranderde van koloniedorp in gevangenisdorp. Kinderen kunnen er zelf iemand in de boeien slaan, zich verstoppen in een oude cel en ervaren hoe een moderne cel voelt.

Maak ook een rit met de Boevenbus. In ongeveer 30 minuten rijdt een gids je door het dorp, langs huizen met stichtelijke spreuken en langs gevangenissen die nog in gebruik zijn. Het aantal plaatsen is beperkt, dus bestel je kaartje vooraf online of koop het bij de kassa. De bus rijdt als het museum open is en het weer het toelaat. Met een groep kun je ook een rondleiding door De Rode Pannen boeken, een voormalige strafgevangenis waar je de cellen, de isoleercel en de luchtplaats ziet.

Het museum is goed toegankelijk met een rolstoel of rollator, en je kunt er een rolstoel lenen (neem een winkelwagenmuntje mee). Rond de hoofdingang liggen wel kinderkopjes. Vanaf de parkeerplaats loop je ongeveer 5 minuten naar de ingang.

Eten en drinken in de historische gebouwen

In Veenhuizen eet en drink je in gebouwen die vroeger een heel andere functie hadden. Bierbrouwerij Maallust brouwt sinds 2011 in de voormalige graanmaalderij van het Maallustcomplex, aan de Hoofdweg 140. De koperen ketels staan onder de oude dakspanten. Je kunt een rondleiding boeken, met daarna een proeverij in het proeflokaal.

Op hetzelfde complex maakt Kaaslust kaas in de gerestaureerde zuivelfabriek, Hoofdweg 138. In de winkel koop je kaas, en tussen de rijpende kazen kun je zeven kazen proeven. Naast Maallust vind je ook eetgelegenheid Piepers en Paupers, aan de Hoofdweg 134.

Hotel Restaurant Bitter en Zoet zit in het voormalige hospitaalcomplex uit 1893 aan de Hospitaallaan 16, een rijksmonument waar vroeger de geneesheer en de apotheker werkten. Overdag lunch je er, 's avonds kies je een menu of losse gerechten. De keuken werkt met biologische producten van het seizoen, vaak van familiebedrijven uit de regio. Bezoek je het museum, dan drink je koffie of eet je een broodje in het café-restaurant van het Gevangenismuseum, met een Maallust-biertje op het terras.

Wandelen door het dorp

Veenhuizen is aangelegd volgens een strak plan, met rechte, beplante lanen en grote gebouwen op vaste afstanden. Te voet zie je het meest. Vanaf de Tourist Info aan de Oude Gracht 2, waar je ook parkeert, vertrekken gemarkeerde wandelroutes met gekleurde paaltjes. De kortste is de blauwe Gestichtsroute van 2,2 kilometer, ongeveer 35 minuten, langs het leprozenhuis Het Heuveltje, de IJskoepel en De Tuinen van Weldadigheid.

De groene Fochteloërveenroute van 5,5 kilometer brengt je langs de Elektriciteitscentrale, het Houtjesplein, de voormalige pastorie en de rooms-katholieke kerk, het oude politiebureau en het voormalige slachthuis. De witte Slokkertroute van 7 kilometer gaat onder meer langs het Spaanse Kerkhof en de Wilhelminaboom. Delen van de routes zijn onverhard, dus trek waterdichte schoenen aan. Je hond mag mee aan de lijn.

Let onderweg op de spreuken op de dienstwoningen, zoals "Rust Roest" en "Werk is Leven", op de koepelkerk uit 1826 en op Klein Soestdijk, de witte villa die in 1859 werd gebouwd voor de hoofddirecteur. Wil je verhalen bij wat je ziet? Met de gratis app izi.TRAVEL loop je de wandelroute van het Gevangenismuseum van 2 kilometer, langs gevangenissen, het Hospitaalcomplex en de Elektriciteitscentrale, met oude foto's en quizvragen. De route zelf download je in de app.

Fietsroute naar en door Veenhuizen

Veenhuizen ligt ongeveer 10 kilometer ten zuiden van het park. Op de fiets ben je er in zo'n 40 minuten, over rustige wegen en fietspaden. Plan je route via de fietsknooppunten met de routeplanner van de Fietsersbond: kies daar voor "Via knooppunten", dan volgt de route zoveel mogelijk het knooppuntennetwerk.

In het dorp fiets je de audiotour ReTour van 8,5 kilometer. Die start voor de ingang van het Gevangenismuseum en voert je langs monumentale gebouwen uit de 19e eeuw en de spreuken op de gevels. De tour werkt met de gratis app izi.TRAVEL, op GPS en ook offline. Een deel gaat over smalle onverharde paden, dus fiets rustig.

Zin in een langere tocht? De fietsroute Veenhuizen-Norg van 31,5 kilometer start bij Bitter en Zoet en volgt de fietsknooppunten, zonder eigen bordjes. Je komt langs het Oud Bergveen, de Zuursche Duinen en hunebed D1 bij Steenbergen, Havezate Mensinge en de uitkijktoren in het Mensingebosch bij Roden en de stuifduinen bij Norg. De route eindigt bij De Natuurplaats in het Noordsche Veld. Roden en Norg liggen dicht bij het park, dus je maakt er makkelijk een dagtocht van met start en finish bij je vakantiehuis, in totaal ruim 50 kilometer.